Νίκος Ξυλούρης

[Αbarth100hp Ηλίας]

Νίκος Ξυλούρης: Ο Αρχάγγελος της Κρήτης
Παρατηρώ και πυκνώνει τελευταία πάλι η κυκλοφορία συλλογών με τραγούδια του Νίκου Ξυλούρη. 26 χρόνια λείπει κι όμως πολλοί εξακολουθούν να αποζητούν την συντροφιά της φωνής του. Κάθε καλοκαίρι αυτό μετριέται ποσοτικά στα μεγάλα δισκοπωλέια της Κρήτης. Και είναι πολλοί οι επισκέπτες, που φεύγοντας από το νησί, θέλουν να πάρουν μαζί τους τον Ψαρονίκο και τις νότες του.
Όμως αυτοί που τον νοσταλγούν όλο και περισσότερο είναι οι ντόπιοι. Στα Ανώγεια δεν πας σε καφενείο και ταβέρνα και να μην ακούσεις αναφορές στο όνομά του. Ή να μη δεις μία φωτογραφία του σε κάποια γωνιά. Δεν είναι τυχαίο. Ο Ψαρονίκος δεν ήταν μόνο το αηδόνι της εποχής και της περιοχής. Ήταν και ο καλός φίλος. Ο γλετζές. Ο άνθρωπος της παρέας.
Γεννήθηκε σε μία εποχή δύσκολη για την Κρήτη, στις 7 Ιουλίου του 1936 στα Ανώγεια. Οι γονείς του είχαν 6 παιδιά (τρία αγόρια και τρία κορίτσια). Ο Νίκος ήταν το τέταρτο κατά σειρά. Ήταν πέντε ετών, όταν το χωριό του κάηκε από τους Γερμανούς που μετέφεραν τα γυναικόπαιδα στο Μυλοπόταμο. Όλα τα παιδιά μπήκαν σε οικοτροφείο. Κι ο Νίκος μαζί. Γρήγορα το τραγούδι του, τον μετατρέπει σε ευνοούμενο όλων. Ο δάσκαλός του αναγνώρισε αμέσως το ταλέντο του και όταν αργότερα τελείωσε ο πόλεμος και όλοι επέστρεψαν στ’ Ανώγεια, έπεισε τον πατέρα του -ο οποίος έως τότε αρνιόταν - να του αγοράσει μια λύρα. Ο Νίκος επέμενε ότι ξέρει να παίζει λύρα. Χωρίς καν να την έχει πιάσει στα χέρια του. Από παιδί πήγαινε στα πανηγύρια του χωριού του, έστεκε δίπλα στον σπουδαίο λυράρη τον Μανώλη Πασπαράκη, παρατηρούσε τις κινήσεις του και μετά έπαιρνε ξύλα και έκανε πως έπαιζε λύρα. Φυσικά, έπαιζε λύρα με το στόμα του. Από ’κει έβγαινε η μουσική.
Σε ηλικία 17 ετών, ο Νίκος Ξυλούρης κατεβαίνει για πρώτη φορά να δουλέψει στο Ηράκλειο, όπως έλεγε αργότερα σε αφηγήσεις του ο ίδιος. Και εκεί τα βρίσκει στην αρχή "σκούρα".
«Εις τα ορεινά χωριά της Κρήτης δεν ημπορούσε να εισχωρήσει αυτό που εισχώρησε στις πόλεις. Εκεί χόρευαν ταγκά, βάλσα, ρούμπες, σάμπες, και είμαστε υποχρεωμένοι εμείς να τα μάθουμε αυτά τα τραγούδια, να τα παίζουμε στα πανηγύρια και στους γάμους, για να μπορούμε να ζήσουμε και να βγάζουμε τα έξοδά μας, και να τους κάνουμε σιγά - σιγά ν’ αλλάξουνε και ν’ αγαπήσουνε την Κρητική Μουσική!» έλεγε.
Αλλά ακόμη πιο χαρακτηριστική για την εποχή είναι η αφήγηση ενός άλλου καλού κρητικού: του προέδρου του Συλλόγου Κρητών του Λουξεμβούργου, του Γιώργου Αεράκη.
"Στη οδό Χάνδακος, απέναντι από τα τυπογραφεία της εφημερίδας "Μεσόγειος" σε ένα αρκετά μεγάλο υπόγειο, θα βρει διέξοδο η δίψα των κατοίκων του Ηρακλείου για παραδοσιακή διασκέδαση. Ο Κίμων Μανουράς και ο Νταρολευτέρης (κουνιάδος και γαμπρός) θα ρισκάρουν ο μεν πρώτος τις οικονομίες του από το καφενείο ο δε δεύτερος τα έσοδα από την πώληση 100 προβάτων και θα τολμήσουν να ανοίξουν τον "ΕΡΩΤΟΚΡΙΤΟ", το πρώτο οικογενειακό κέντρο κρητικής μουσικής στο Ηράκλειο. Ο καλλιτέχνης που θα κρατήσει το πρόγραμμα για την πρώτη σεζόν που ήταν το 1967 ήταν ο Νίκος Ξυλούρης με πασαδόρους τον αδελφό του τον Γιάννη, τον Γιάννη Σταυρακάκη και τον Στέλιο Αεράκη. Τύχη αγαθή μου επεφύλαξε να είμαι γιος του Νταρολευτέρη και ανιψιός του Κίμωνα. Με κοντά παντελόνια ανεβασμένος σε ένα αναποδογυρισμένο καφάσι μπύρας, κρατούσα τα οικονομικά της επιχείρησης και με τα μάτια διάπλατα ανοικτά, ρουφούσα παραστάσεις.
Αυτό που γινόταν κάθε βράδυ στον Ερωτόκριτο, είναι δύσκολο να περιγραφεί. Οι έχοντες καταγωγή από τα χωριά της Κρήτης, θέλοντας να αναπαραγάγουν στην πόλη τους γνωστούς για αυτούς τρόπους διασκέδασης, θα προσέρχονται συν γυναιξί και τέκνοις για να ακούσουν κρητική μουσική. Στο ρεύμα αυτό θα συμπαρασυρθούν και οι ηρακλειώτες και η κρητική μουσική από ετοιμοθάνατη, θα αναρρώσει, θα βγάλει φτερά και θα γίνει με την πάροδο του χρόνου κύριος τρόπος διασκέδασης. Βέβαια καθώς η κρητική μουσική δεν έχει χορό όπου το αρσενικό μπορεί να ψιθυρίσει μυστικά, στο αυτί του αντικειμένου του πόθου του, (η σούστα δεν προσφέρεται και τόσο), οι καλλιτέχνες υποχρεώνονται εκ των πραγμάτων τις μικρές ώρες να κάνουν ένα διάλειμμα ευρωπαϊκό. Και ήταν μαγικό να ακούς τον Ψαρονίκο να τραγουδάει παίζοντας λύρα, το παθητικό ταγκό "η γυναίκα που ένιωσα ...".
Το 1969 ηχογραφεί την «Ανυφαντού», ένα τραγούδι που κυριολεκτικά «σπάει ταμεία» μέσα στην παραδοσιακή δισκογραφία της εποχής. Το 1970 κατεβαίνει στ’ Ανώγεια, ο Γενικός Διευθυντής της COLUMBIA, Τάκης Λαμπρόπουλος, που ήδη οι δυνατότητες του κρητικού τραγουδιστή και λυράρη, τον έχουν εντυπωσιάσει. Τον ακούει να τραγουδά ζωντανά σ’ ένα γάμο και του ζητά συνεργασία. Ετσι, η φωνή του Νίκου Ξυλούρη, θα περάσει πλέον πέρα από τα παραδοσιακά τραγούδια της Κρήτης, στη σύγχρονη «έντεχνη» δημιουργία επώνυμων συνθετών (Ξαρχάκος, Μαρκόπουλος, Χάλαρης κ.α.), δίνοντας έτσι τη δυνατότητα στη γνήσια κρητική έκφραση και το παραδοσιακό τραγούδι της Κρήτης, ν’ αποκτήσουν πανελλήνια εμβέλεια.
" Το 1969 -λέει σε μία σπάνια συνέντευξή της η σύντροφός του Ουρανία-ερχόμαστε για πρώτη φορά στην Αθήνα για εμφανίσεις στο κέντρο «Κονάκι», και τον Σεπτέμβριο γίνεται η μόνιμη εγκατάστασή μας στην πρωτεύουσα. Εχει ήδη φύγει από τα κρητικά μαγαζιά ο Νίκος, και τραγουδά σε μπουάτ της Πλάκας.
Με τον Γιάννη Μαρκόπουλο συνεργάζονται για πρώτη φορά στο «Χρονικό». Εξι μήνες μετά, κυκλοφορεί ο δίσκος αναφορά στα «Ριζίτικα» της Κρήτης. Τον Μάϊο του 1971, ξεκινούν κοινές εμφανίσεις στην μπουάτ «Λήδρα», στην Πλάκα, μέσα στην καρδιά της δικτατορίας. Η φωνή του Νίκου Ξυλούρη γίνεται σημαία αντίστασης. «Πότε θα κάνει ξαστεριά», «Αγρίμια και αγριμάκια μου...
Δύσκολα εκείνα τα χρόνια. Ο Νίκος κυνηγήθηκε. Ηταν απαγορευμένος και από το Ραδιόφωνο και από την Τηλεόραση.
Ακολουθούν δύο ακόμα κύκλοι τραγουδιών του Γιάννη Μαρκόπουλου, η «Ιθαγένεια» και ο «Στρατής ο Θαλασσινός». Ερχεται στη συνέχεια η συνεργασία του με τον Σταύρο Ξαρχάκο («Διόνυσε καλοκαίρι μας», «Συλλογή»), τον Χριστόδουλο Χάλαρη («Τροπικός της Παρθένου», «Ακολουθία»), και τον Χρήστο Λεοντή («Καπνισμένο Τσουκάλι»).
Και έπειτα το καλοκαίρι του 1973 το «Μεγάλο μας Τσίρκο». Η παράσταση που ανεβάζουν στο θέατρο «Αθήναιον», η Τζένη Καρέζη και ο Κώστας Καζάκος, με αντικείμενο την ιστορική διαδρομή της Ελλάδας στα νεότερα χρόνια. Ο Νίκος Ξυλούρης κρατά τον καθοριστικό ρόλο του τραγουδιστή στην παράσταση αυτή. Μια παράσταση - σταθμός στην καριέρα του. Τα μεταπολιτευτικά χρόνια τραγουδά κάποια ακόμα τραγούδια του Χρήστου Λεοντή, του Σταύρου Ξαρχάκου, του Δημήτρη Χριστοδούλου, του Λίνου Κόκοτου και του Ηλία Ανδριόπουλου. Τραγουδά όμως πάντα και παραδοσιακά τραγούδια της Κρήτης και κάποια λαϊκά του Στέλιου Βαμβακάρη.
Τα τραγούδια του τα μάθαινε στο πόδι. Δεν είχε χρόνο για πρόβες. Τα μάθαινε, ακούγοντας την κασέτα στο σπίτι, στο αυτοκίνητο. Τραγουδούσε μαζί και το μάθαινε. Μάλιστα, ο Ξαρχάκος, τον ήθελε πάντα στα τραγούδια του αυθεντικό, γι’ αυτό και τον καλούσε στο στούντιο για ηχογράφηση, συνήθως, χωρίς πρόβα. Ετσι έγινε και με το τραγούδι «Ητανε μια φορά». Το ηχογράφησε ο Νίκος χωρίς να το ξέρει. Χωρίς καμμία πρόβα".



Ο Ψαρονίκος έφυγε από κοντά μας νωρίς. 8 Φλεβάρη του 1980. Ο τόπος του τον ξεπροβόδισε με μαντινάδες. 26 χρόνια μετά τον λέμε ακόμη "Αρχάγγελο της Κρήτης".

[Αbarth100hp Ηλίας]

Μπορεί να μην τον πρόλαβα αλλά πάντα μ'άρεσε ο τρόπος που τραγουδούσε.
Κρίμα να μη ζούνε πια τέτοιοι καλλιτέχνες...

[dgiannitakis ΔΗΜΗΤΡΗΣ]

[BasilisMPS Basilis PAPANIKOLAOU]

Ηλια, ναι ειναι πολυ μεγαλο κριμα που δεν τον εχεις δει να τραγουδα,
οχι μονο αλλα να ειναι διπλα σου να τον βλεπεις ετσι ψηλο ευθυτενη και με το μουστακι του....

Τον εζησα, και στην Πλακα, και στο Μεγαλο μας τσιρκο και μαλιστα στην παρασταση που πηγα, δεν προλαβαινε να ερθει απο αλλη δουλεια και ειχαν βαλει κασετοφωνο.
Αν σου πω οτι μολις ηλθε μας ζητησε εκατο φορες συγνωμη που δεν προλαβε την αρχη!!!!
Ποιος ομωσ μπορουσε να κρατησει εστω και λιγη κακια σε αυτον τον αρχοντα..... τραγουδησε και τον θυμαμαι μεχρι να φυγω και εγω με το καφε παντελονι του τα στιβανια και το μαυρο ανοικτο μπροστα πουκαμισο
και στο μετωπο του αυτο το μαντηλι που δεν θυμαμαι πως το λενε τωρα....
Τον εζησα και τον ακουσα λιγο μετα σαν αυτες τις μερες Πασχα στην Αρχαια Ολυμπια, Μεγαλη Παρασκευη, να ψελνει ....η ζωη εν ταφω...
μετα γλεντια με κασσετες του απο τραγουδια ριζιτικα ... Ο ΑΝΤΡΑΣ ΚΑΝΕΙ ΤΗ ΓΕΝΙΑ ΚΙ ΟΧΙ Η ΓΕΝΙΑ ΤΟΝ ΑΝΤΡΑ....

ενα χρονο και μια ημερα αργοτερα απο το φευγιο του αποκτησα την κορη μου.
δεν μπορω να τον ξεχασω, ειναι παντα ζωντανος και οσο ζω θα ζει στη σκεψη μου...

Π

[BasilisMPS Basilis PAPANIKOLAOU]

Συγνωμη αλλα θαμπωσαν τα ματια μου και πατησα λοθος κουμπι και εφυγε μισοτελειωμενο το προηγουμενο σχετικο μηνυμα...
Αχ βρε Ηλια ποσο πισω με γυρισες....

ΑΘΑΝΑΤΟΣ και ηρωας χωρις να το ξερε και δεν το ηθελε κιολας,
.................

Βασιλης

[Mparmpanikos Νικος Γιακουμης]

Ετσι ακριβως Βασιλη μου, εμεις οι παλιοι προλαβαμε και τον ειδαμε ζωντανο, στο πρωτο βιντεο του Λιακου μας, στο γηπεδο του Παναθηναικου, με τον Ξαρχακο,--επι χουντας-- ημουν μεσα, στο Μεγαλο Τσιρκο, απεναντι απ το Μουσειο επισης, και πολλες φορες σε μπουατ, μαζι με τον Χρυσανθο κ.α.
Αχ Ηλια τι μας θυμησες...
Ηταν μια εποχη πολυ εντονη, Μια Ξηλουρη, μια Γαργανουρακη, μια Νιονιο στο Κύτταρο με μπουρμπουλια, ΣΙδηροπουλο και Σαμιου, και αλλοτε Γαλανη Αλεξιου Μητσιας σε διαφορες Μπουατ.
Μια απ τις πρωτες εμφανισεις του Νικου, μαζι με το Μαρκοπουλο, σε μπουατ στριμωγμενοι , με το σκηνικο στα 3 μετρα, ρωταει ο Ξηλουρης τον Μαρκοπουλο, -Τη χερα μου ιντα να την καμω-, για να του πει -οτι θες μονο τραγουδα-.Τον προβληματιζε το αριστερο χερι που το κρατουσε απλωμενο και ακινητο...
Συγκινουμε οταν βλεπω νεα παιδια να ασχολουνται με αυτους τους διαχρονικους, μπραβο σε ολους και στον Ηλια.

[Αbarth100hp Ηλίας]

Ηλια, ναι ειναι πολυ μεγαλο κριμα που δεν τον εχεις δει να τραγουδα,
οχι μονο αλλα να ειναι διπλα σου να τον βλεπεις ετσι ψηλο ευθυτενη και με το μουστακι του....

Τον εζησα, και στην Πλακα, και στο Μεγαλο μας τσιρκο και μαλιστα στην παρασταση που πηγα, δεν προλαβαινε να ερθει απο αλλη δουλεια και ειχαν βαλει κασετοφωνο.
Αν σου πω οτι μολις ηλθε μας ζητησε εκατο φορες συγνωμη που δεν προλαβε την αρχη!!!!
Ποιος ομωσ μπορουσε να κρατησει εστω και λιγη κακια σε αυτον τον αρχοντα..... τραγουδησε και τον θυμαμαι μεχρι να φυγω και εγω με το καφε παντελονι του τα στιβανια και το μαυρο ανοικτο μπροστα πουκαμισο
και στο μετωπο του αυτο το μαντηλι που δεν θυμαμαι πως το λενε τωρα....
Τον εζησα και τον ακουσα λιγο μετα σαν αυτες τις μερες Πασχα στην Αρχαια Ολυμπια, Μεγαλη Παρασκευη, να ψελνει ....η ζωη εν ταφω...
μετα γλεντια με κασσετες του απο τραγουδια ριζιτικα ... Ο ΑΝΤΡΑΣ ΚΑΝΕΙ ΤΗ ΓΕΝΙΑ ΚΙ ΟΧΙ Η ΓΕΝΙΑ ΤΟΝ ΑΝΤΡΑ....

ενα χρονο και μια ημερα αργοτερα απο το φευγιο του αποκτησα την κορη μου.
δεν μπορω να τον ξεχασω, ειναι παντα ζωντανος και οσο ζω θα ζει στη σκεψη μου...

Π

Θα θέλα πάρα πολύ να ήμουν στη θέση σας κ.Βασίλη γιατί είναι από τους αγαπημένους μου καλλιτέχνες και κάθε φορά που βάζω να ακούσω τραγούδια του ανατριχιάζω!!
Μόνο με το Ξυλούρη και το Παπακωνσταντίνου μου συμβαίνει!!

Ετσι ακριβως Βασιλη μου, εμεις οι παλιοι προλαβαμε και τον ειδαμε ζωντανο, στο πρωτο βιντεο του Λιακου μας, στο γηπεδο του Παναθηναικου, με τον Ξαρχακο,--επι χουντας-- ημουν μεσα, στο Μεγαλο Τσιρκο, απεναντι απ το Μουσειο επισης, και πολλες φορες σε μπουατ, μαζι με τον Χρυσανθο κ.α.
Αχ Ηλια τι μας θυμησες...
Ηταν μια εποχη πολυ εντονη, Μια Ξηλουρη, μια Γαργανουρακη, μια Νιονιο στο Κύτταρο με μπουρμπουλια, ΣΙδηροπουλο και Σαμιου, και αλλοτε Γαλανη Αλεξιου Μητσιας σε διαφορες Μπουατ.
Μια απ τις πρωτες εμφανισεις του Νικου, μαζι με το Μαρκοπουλο, σε μπουατ στριμωγμενοι , με το σκηνικο στα 3 μετρα, ρωταει ο Ξηλουρης τον Μαρκοπουλο, -Τη χερα μου ιντα να την καμω-, για να του πει -οτι θες μονο τραγουδα-.Τον προβληματιζε το αριστερο χερι που το κρατουσε απλωμενο και ακινητο...
Συγκινουμε οταν βλεπω νεα παιδια να ασχολουνται με αυτους τους διαχρονικους, μπραβο σε ολους και στον Ηλια.

Όλα τα μεγάλα ονόματα πετύχατε κ.Νίκο μου!!
Σας ζηλεύω(με τη καλή έννοια) που τους ζήσατε εσείς και ο κ.Βασίλης.
Η γενιά η δικιά μου θα έχει να θυμάται ένα Ρουβά,ένα Χατζηγιάννη και άλλους πολλούς...